ویل دورانت مورخ، فیلسوف و نویسنده آمریکایی و مولف «تاریخ تمدن» که ایرانیان را مردمانی میهندوست، متفکر و باهوش خوانده است پنجم نوامبر سال ۱۹۸۱ در گذشت. وی در سال ۱۸۸۵ به دنیا آمده و ۹۶ سال عمر کرده بود.
او اعتراف کرده است که بدون زن دلبندش، آریل، موفق به نوشتن تاریخ تمدن چندین جلدی خود نمی شد، که کار تحریر آن نیم قرن طول کشید.
اثر او که جلد به جلد پس از آماده شدن انتشار می یافت جمعا در ۱۷ میلیون نسخه چاپ شده است.
دورانت (ویلیام جیمز دورانت) مطالب کتاب را به «آریل» دیکته می کرد. علاقه این زن و شوهر به هم به قدری بود که در سال ۱۹۸۱ پس از انتقال دورانت به بیمارستان ، آریل از لحظه ای که از دکتر شنید که شانس زنده ماندن شوهرش اندک است دیگر لب به غذا نزد تا در گذشت.
قلب دورانت نیز پس از این که شنید آریل فوت شده از حرکت باز ماند و به او پیوست . زن و شوهر در یک روز در کنار هم دفن شدند. آریل ۱۳ سال جوانتر از دورانت و قبلا شاگرد او بود.
خانواده آریل از روسیه به آمریکا مهاجرت کرده بودند و هنگام ورود به آمریکا ، آریل یک ساله بود.
«دورانت» پیش از نوشتن کتاب تاریح تمدن ، کتب تاریخ فلسفه ، اصول حکمت و مسائل اجتماعی دوران معاصر را تالیف کرده بود.
دورانت از جوانی به سوسیالیسم به عنوان روشی که خواهد توانست به برابری انسانها در طول زندگانی و رفاه و سعادت آنان بینجامد دلبست و بر خلاف نظر مادرش که مایل بود پسرش کشیش شود به تحصیل تاریخ ، فلسفه و ادبیات پرداخت و مدرس شد ، سپس به پژوهش و کار تالیف پرداخت.
مردم قدرشناس ، نام دورانت را که به دریافت عالی ترین نشان آزادی نائل شده و «بنیاد دورانت» به ارتقا فرهنگ و ادبیات سرگرم است نه تنها برخیابانهای شهرها و مدارس و دانشکده ها گذارده اند بلکه شهرک های متعدد ، روزنامه و حتی هتل به اسمش نامگذاری کرده اند.
رشته سخنرانی های دورانت درباره ادبیات ایران ، در دهه ۱۹۵۰ در دانشگاه کلمبیا ، بیش از پیش مردان متفکر میهن ما در قرون وسطا را به جهانیان شناسانید .
وی یک جلسه تمام ، تنها به تفسیر این بیت حافظ پرداخته بود که گفته است :
غلام و بنده آنم که زیر چرخ کبود ـ
زهر چه قید تعلق پذیرد آزاد است .
دورانت درباره فردوسی گفته است که در میهن دوستی، همتای فردوسی به دنیا نخواهد آمد و از این بابت ، ایران درجهان سرزمینی منحصر به فرد است.
مروری برتحریرات او این نکات مهم را به دست می دهد:
تمدن با نظم عمومی آغاز می شود ، با آزادی رشد می کند و در هرج و مرج و بی قانونی از میان می رود ، من کشف کرده ام که «آزادی» محصول «نظم» است .
ملتی که از یک آموزش و پرورش خوب و پیشرفته بهره بگیرد به همه چیز خواهد رسید؛ آگر دولتمردان روزهای پیری و ناتوانی خود را بتوانند در نظر بیاورند کمتر به ناتوانان ظلم خواهند کرد؛ مروت یعنی ستم روا نداشتن به مغلوبِ برکنار شده، شکست خورده و ناتوان است .
تمدن را نمی شود با فتح و غلبه از میان برد؛ تمدن تنها از درون تخریب می شود؛ مدنیت در جامعه با رعایت تساوی حقوق انسانها شکوفا و بارور می شود و تبعیض ، ریشه آن را می خشکاند.
اگر رودخانه تمدن دیواره و سیل گیر نداشته باشد ممکن است ، ویرانگری کند.
مردم ، برای فرزندانشان به جای مال باید مدنیت به ارث بگذارند؛ برخلاف تصور با دمکراسی تنها نمی توان به پدیده جنگ پایان داد ، ولی با مدنیت ممکن است ، سلامت ملل مهمتر از ثروت ملل است ؛ کمتر سیاستمدار و دولتمردی یافت می شود که استطاعت «مورالیست» بودن داشته باشد.
کتاب نویسی لذت بخش ترین حرفه ها، موثر ترین کارها و بهترین خدمات است؛
دانش آموخته کسی است که بداند که هنوز چیزی نمی داند.
